Ese uruhare rwa sosiyete mu burezi rwaba rufite imbibi?

Yanditswe na NGABONZIMA François Xavier
Kuya 13 Mutarama 2021 saa 08:25
Yasuwe :
0 0

Muri iki gihe, hakunze kumvikana abantu bavuga ibitandukanye ku buryo babona uburezi muri rusange. Bamwe berekana ko umwarimu n’imiterere y’uburezi (education system) ari byo bifitanye isano ya hafi n’umusaruro ubuturukamo. Abandi ntibabura kugaragaza ko umusaruro ushingira ku ruhare rwa sosiyete.

Mu gushaka kurushaho gutekereza kuri izo ngingo abantu babona mu kuri kwabo gutandukanye, turifashisha itegeko no 36/2018 ryo ku wa 29/06/2018 rigena imitunganyirize y’uburezi mu Rwanda tunarebe icyo zimwe mu nyandiko z’ubushakashatsi zivuga. Ni ngombwa kandi ko dusobanukirwa uburezi hagamijwe kwibaza niba igisobanuro cyabwo cyagaragaza imbibi sosiyete itagomba kurenga ibugiramo uruhare.

Uburezi ni iki ?

Dushingiye ku itegeko ryavuzwe haruguru, umutwe waryo wa mbere, ingingo ya kabiri isobanura ko uburezi ari “Inyigisho zihabwa umuntu ku nzego zinyuranye kugira ngo yongere ubumenyi, ubumenyingiro, ubwenge n’uburere” mu gihe mu mutwe wa kabiri ingingo ya 6 igaragaza ko uburezi bugabanyijemo ubwo mu muryango, ubwo mu mashuri, ubw’abantu bakuru n’uburezi nkangurambaga (informal education/éducation informelle).

Mu by’ukuri twavuga ko izi nyigisho zitandukanye zidashingira gusa mu kuba umunyeshuri yicaye mu ishuri imbere y’umwarimu. Mu gihe twabyumva gutyo gusa, birashoboka ko habaho kwibwira ko iyo umunyeshuri ageze ku ishuri akazi ka sosiyete kaba ari ako kumwoherezayo gusa kandi ko inshingano zayo ziba zirangiye. Ibi byaba ari ukurebera uburezi mu isura y’uburezi bwo mu mashuri gusa hirengangijwe andi masura atatu yabwo kandi nanone bihabanye n’uko ubushakashatsi bwakozwe mu bihe bitandukanye bubihamya.

Nk’umushakashatsi Bandura wadukanye ihange (theory) yise ‘Social Learning Theory’ yagaragaje ko ‘kwiga bibera muri sosiyete aho uwiga afata akanya, akitegereza bikamujyamo hanyuma akigana (imitate) ibyo yitegereje muri iyo sosiyete yigiramo.’ Ibibazo bimwe mu byibazwa ku ruhare rwa sosiyete mu burezi bisubizwa n’iri hange rya Bandura.

Bimwe muri byo ni ibi: Niba umunyeshuri aturukana ku ishuri uburezi bwo mu ishuri, kandi agera mu muryango agafata ubundi bwuzuza cyangwa bushobora kubangamira ubwo atahanye, ni nde wabazwa umusaruro w’uburezi muri rusange ? Imbibi z’uruhare rwa sosiyete mu burezi zigarukira he ? Ni muri urwo rwego abashakashatsi nka Hennie Steyn, Deon Vos & Louw de Beer (2018) bemeza ko uburezi na sosiyete byuzuzanya.

Kuri iyi ngingo reka twifashishe urugero mu buzima twirirwamo, tunareba ku bushakashatsi bwa Bandura yafatanyije n’abandi mu bihe bitandukanye by’imyaka yo hagati ya 1960 na 1985. Iyo umunyeshuri avuye ku ishuri hari ahantu anyura akagira ibyo ahumvira cyangwa ahabonera yaba yabiteganyije cyangwa se atabiteganyije. Ibyo bituma ashobora kwigana ibyo ahasanze cyangwa anyuzemo byaba bibereye sositeye cyangwa bitari mu murongo w’ibyo iha agaciro. Hari n’ubwo biba bitari mu cyerekezo igihugu gishaka guha uburezi bwacyo. Iyo migirire ishoboka iyo uwo munyeshuri abonye ikimusunikira cyangwa kimubuza kujya yigana ibyo yabonye [motivation].

Ni mu gihe uburezi nkangurambaga busobanura ‘‘inyigisho zihabwa abaturage muri rusange cyangwa itsinda ry’abaturage binyujijwe mu biganiro binyuranye’’ ; uburezi bwo mu muryango bugatangwa ‘‘n’ababyeyi b’umwana, abamwishingiye n’abandi bose babana na we bugamije gufasha umwana kugira ubumenyi n’uburere byiza’’.

Bigaragara ko sosiyete ari undi murezi wunganirana n’utanga uburezi bwo mu mashuri (umwarimu). Ni muri urwo rwego uko sosiyete yitwara bigira icyo bibuza cyangwa bifasha umuntu uyirimo. Muri uwo murongo, umusaruro uva mu burezi, ni intsinzi y’ubufatanye bubonekera mu masura ane yavuzwe haruguru.

Mu gusoza twavuga ko uburezi mu gisobanuro rusange cyabwo butareba gusa umunyeshuri n’umwigisha ubifitiye impamyabushobozi yakuye mu mashuri, kuko n’uyifite cyangwa utayifite aba muri sosiyete. Kuba umuntu uba muri sosiyete bimugira umwigisha yaba abishaka cyangwa se atabyemera kuko byanze bikunze hari abo abera urugero mu magambo cyangwa mu migenzereze.

Umunyeshuri yiga ibyo ishuri riteganya ari na ko yiga ibya sosiyete abamo, yanava muri za nzego (levels) ziba zitenganyijwe n’uko uburezi bwubatse agakomereza mu burezi bw’umuryango arimo, n’ubwo yaba yaraminuje. Ibyo byose ni ibigaragaza ko byaba byiza kwitondera gutunga agatoki umusaruro w’ibiva mu burezi hakabanza kwibazwa niba umuryango na sosiyete byaratanze amasomo akenewe mu gukomeza kurera umunyeshuri.

Ibyo byatuma turushaho gufasha uburezi bwo mu mashuri kugera ku ntego bugambiriye bikanavanaho imipaka bamwe batabura kwishyiriraho bagaragaza ko uburezi bugira uwo bureba n’uwo butareba.

NGABONZIMA François Xavier
Umunyeshuri wiga Uburezi bugereranya (Comparative Education/PhD student)
Twitter : @Frantisekx


Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE
Kwamamaza

Special pages
. . . . . .